[ << sopranen ]

‘De Liefde voor het zingen wás voor mij altijd primair!’

Ruim 60 jaar was Iza Valeton een zangpedagoge

met grote betrokkenheid!

Door dr. Pieter Vis

De Utrechtse sopraan en zangpedagoge Iza Valeton - Maas Geesteranus, die in november a.s. 104 jaar zou zijn geworden, overleed op zaterdag 1 oktober in het verpleeghuis De Wijngaard aan de Dennenweg te Bosch en Duin. Ze zag het levenslicht op 3 november 1901 te Rotterdam.

 
Iza: "Het zingen is bij mij al vroeg begonnen. Moeder, mijn broer en ik zongen vaak kinderliedjes, zoals van Catharina van Rennès, Hendrika Tussenbroek maar ook ‘Het Snoepwinkeltje’ van Manna de Wijs-Mouton. Dat waren onvergetelijke uurtjes. Op de middelbare school heb ik Nederlandse en Franse liederen gezongen. Ik denk ook met vreugde terug aan de kaartavonden thuis. Mijn ouders hadden kaartvrienden. Als zij zich daarmee amuseerde, gingen de dochter van de vrienden en ik zingen"

A1 vroeg stelde zij zich onder leiding van de bekende pedagoge Martine Dhont te Utrecht, bij wie zij ook het diploma solozang in 1925 behaalde op de voormalige Muziekschool Toonkunst (Utrechts Conservatorium), toen nog gelegen aan de Ganzenmarkt. Vervolgens studeerde zij bij de tenor Tom Denijs en bij de in Nederland wonende Vlaamse zangeres Berthe Seroen. Voor het Italiaans Bel Canto-repertoire studeerde ze bij de vermaarde zangpedagoog Roberto Tamanti in Den Haag. Als concertzangeres debuteerde Iza te Groningen onder Kor Kuiler. Voorts zong zij onder beroemde dirigenten, zonder gebruik te maken zoals te doen gebruikelijk was, van impressario’s. De Utrechtse sopraan trad op onder Jan Wagenaar, Pau1 Hupperts, Henri van Goudoever, Anton van den Horst, Willem van Otterloo en de Duitse componist-dirigent Hans Leger. Zij schuwde in haar jonge jaren het operette-repertoire niet, getuige haar optreden in 1928 in de hoofdrol van Gräfin Maritza te Utrecht. Ook op het gebied van de opera heeft Iza aan de rol van Ortlinde in Wagner's Walküre in 1938 op voortreffelijke wijze gestalte gegeven.

In de jaren dertig van de twintigste eeuw brak zij als jonge zangeres een lans voor liederen met orkestbegeleiding van Nederlandse componisten. Zo vertolkte zij bijvoorbeeld in 1937 de cyclus voor sopraan met koor en orkest 'Sterre der Zee' van Wouter Paap op tekst van Jan Engelman. Samen met de vermaarde Utrechtse alt Jeannette Molsbergen vertolkte zij de soli tijdens de eerste uitvoering van het 'Stabat Mater' van de Utrechtse componiste Henriëtte van Heukelom-van den Brandeler in 1937. Niet alleen in Nederland, maar ook in Duitsland was zij regelmatig een graag geziene en gehoorde soliste. Iza maakte veel propaganda voor de werken van haar tijdgenoot de laatromantische Duitse componist Joseph Haas, in wiens oratoria, ‘Die Heilige Elisabeth’ en ‘Das Lebensbuch Gottes’ zij bij de premières de belangrijke sopraanpartij vertolkte. Ook van de cyclus ‘Von Ewigkeit zur Ewigkeit’ voor sopraan en orkest van de componist-dirigent Hans Leger zong de succesvolle zangeres een eerste uitvoering onder diens leiding in Duitsland.

In de Landelijke Oratoriumwereld was zij een veel gevraagde sopraansoliste evenals haar stadsgenote Louise Van Houten-Dentz en Karin Maria Kwant. Zij soleerde bij kerkkoren en trad op in vele kerkconcerten door het land.

Ook in het Franse repertoire toonde Iza Valeton-Maas Geesteranus haar oprechte muzikale belangstelling. Zo bracht zij verscheidene werken van Olivier Messiaen in Nederland in eerste uitvoering, o.a diens ‘Poèmes pour Mi’. Bij het Franse liederenrepertoire stond de legendarische Rotterdamse Joodse pianist Iskar Aribo (pseudoniem voor Isaac Cohen, 1908-199?) haar veelvuldig op de internationale podia terzijde. Naast werken van Maurice Ravel voerde zij ook liederen van de Italiaanse componist Emile Passani en de Parijse Georges Migot. uit. Van vooraanstaande Nederlandse musici zoals Henri Zagwijn, Willem Pijper, Bertha Frensel Wegener-Koopman, Henriëtte Bosmans, Betty Tideman-Wijers en Leo Michielsen zong zij als eerste de aan haar opgedragen composities. Ook de in 1941 opgedragen ‘Drie Latijnse Minneliederen’, van de te vroeg overleden toondichter Jan Mul, heeft ze regelmatig op concerten ten gehore gebracht.

Iza vertelde hier nog over: "In de laatste oorlog was het arrangeren van huisconcerten in de mode, ik heb toen heel wat afgezongen. Ik oriënteerde mij toen vooral op Franse liederen" Voor diverse radio-omroepen heeft zij in de jaren vijftig kerkconcerten verzorgd o.a. vanuit de Pieterskerk in Utrecht met de vermaarde kerkmusicus George Stam en met de jonge Utrechtse Dom-organist Stoffel van Viegen.

Al in 1937 gaf de zangeres Maas Geesteranus in Duitsland met orkestbegeleiding een eerste uitvoering van Hendrik Andriessens 'Magna Res est Amor' en 'Fiat Domine'. Zij werkte regelmatig mee aan de causerieën die prof. Hendrik Andriessen wijdde aan de ontwikkeling van het Franse lied, zoals Claude Debussy, Alphons Diepenbrock en Henri Duparc en Willem Pijper. Voor haar aanstelling aan het Utrechts Conservatorium was zij ook vele jaren in Twente maar vooral in Almelo, actief als zangeres en pedagoge aan de muziekschool aldaar. Ze was langdurig bestuurslid van de afdeling Utrecht van de Koninklijke Nederlandse Toonkunstenaars Vereniging (KNTV). Van 1937 tot 1967 was Iza Maas-Geesteranus 30 jaar verbonden als hoofdlerares voor Zang en Methodiek aan het Utrechts Conservatorium. In die tijd trouwde zij met Dr. P. Valeton. "Mijn man was chemicus, hij had Franse voorouders en het merkwaardige is nu, dat mijn voorgeslacht tot de Waalse Gemeente behoorde." De thans 86-jarige Utrechtse musicologe en componiste dr. Nancy van der Elst herinnerde zich dat ze tot beider plezier regelmatig in de jaren vijftig op Iza’s huisconcerten haar aan de vleugel begeleidde.

Tot op hoge leeftijd (85 jaar) gaf mevrouw Valeton, zo werd ze door haar privé leerlingen genoemd, nog zanglessen en hield in haar imposante muziekkamer op de Koningslaan 59 aan het Wilhelminapark nog jaarlijks een leerlingenavond. Ieder jaar vroeg zij zichzelf wel af: "Of ik nog wel verder zal gaan met mijn werk, en iedere keer is het resultaat van al die bespiegelingen: ja, ik teken weer een jaartje bij. Een van de belangrijkste overwegingen is daarbij, dat ik het contact met jonge mensen zo fantastisch vind. Ik wil namelijk niet wegzwemmem in nostalgie. Ik probeer helemaal te leven in deze tijd, die ik uitermate boeiend vind."

Mevr. Valeton met Mikje de kat.

Zo heeft deze Grand Old Lady Valeton, naast vele zangers die vroeger naam hebben gemaakt zoals de alt, Elisabeth Cooymans, in de jaren tachtig van de vorige eeuw, twee bekend geworden bas-baritons uit het Utrechtse opgeleid, te weten Evert Jan Nachtegaal en ondergetekende. Maar ook vele amateur-zangers en zangeressen heeft ze haar waardevolle zangtechnieken bijgebracht en die geloofden in haar befaamde stemmethodiek. Vooral de Utrechtse sopraan Toos Scholten kon op haar wijze raad en medeleven rekenen ten tijde van haar vele gastrollen in het Utrechtse operettewereldje. Jarenlang heeft mevr. Valeton-Maas-Geesteranus ook andere solisten gecoached bij de Operette Vereniging Grinzing en de Utrechtse Operette Vereniging.
Haar levensmotto luidde: ‘De Liefde voor het zingen wás voor mij altijd primair!’ Dat heeft ze op haar tachtigste verjaardag in 1981 nog voor Groot Utrecht, Het Stadsblad en het Utrechts Nieuwsblad volmondig beaamd. Ze zei: "Ik stel me namelijk op iets anders te beogen met les geven, en dat is jonge mensen, die als pure liefhebberij wilden gaan zingen en daaraan vreugde wilden beleven, met hun stem op gang te helpen."

Tot eind februari 2005 woonde zij zelfstandig aan de Eisenhowerlaan op Kanaaleiland. In april van dat jaar verhuisde zij naar het Chr. verpleeghuis De Wijngaard in Bosch en Duin. Daar ging het de afgelopen maanden snel achteruit met haar gezondheid. Toen ik haar enkele weken geleden opzocht, herkende ze mij wel maar ik haar niet meer.

Tijdens een gehouden afscheidsdienst op 6 oktober j.l in een volle aula van Den en Rust te Bilthoven met familieleden, vrienden en diverse oud-leerlingen, zong schrijver deze als oud-leerling van haar, aan de vleugel begeleid door de pianist Harry Schram (Hij was het ook die mij als 20-jarige man in contact bracht met mevr. Valeton) drie liederen in memoriam, te weten. Stabat Mater dolorosa’, Muziek van Bertha Frensel Wegener–Koopman (1874-1953); van de Franse componist Francis Poulenc (1903-1963) diens ‘Priez pour Pax’ (Poëzie: Charles d’Orléans, 1938), en ‘Floret Silva’ uit Drie Latijnse Minneliederen (Opgedragen aan Iza Maas-Geesteranus, oorlogsjaar 1941) van Jan Mul (1911-1971). Kleinzoon Mathee Valeton en Iza’s achternicht Els Maas Geesteranus spraken korte, maar zeer bewogen dankwoorden namens de familie en benadrukten: ‘Het blijkt opnieuw dat Iza Valeton-Maas Geesteranus niet alleen omringd was door familie, vrienden maar ook door haar vroegere leerlingen!’

De latere foto’s van Iza werden door P. Vis gemaakt bij haar 75^ste en 80ste verjaardag. 6 december © 2005

(p) 2007 Dutch Divas